Exemplum vitae: arqueologia de Francisco de Assis

Authors

  • Andityas Soares de Moura Costa Matos Universidade Federal de Minas Gerais

DOI:

https://doi.org/10.4013/rechtd.2026.181.05

Abstract

Este artigo examina criticamente a apropriação que Giorgio Agamben faz, no contexto do projeto Homo sacer, do franciscanismo enquanto uma das prefigurações históricas da noção de forma-de-vida. Sustenta-se que, embora conceitualmente potente, essa leitura permanece incompleta por não reinscrever no centro da análise a figura histórica de Francisco de Assis e o caráter existencial de sua experiência. Na primeira parte reconstrói-se o papel do exemplo na tradição monástica medieval para se analisar, na segunda parte, a centralidade do exemplo na vida e nas primeiras biografias de Francisco, tendo como pano de fundo a categoria da menoridade. Na terceira parte examina-se o processo de neutralização do franciscanismo radical, concentrando-se na Legenda maior de Boaventura de Bagnoregio, entendida enquanto operação teológico-política que transforma o exemplo em exceção. Por fim, na quarta parte se discute a concepção de Francisco sobre a obediência, entendida não como submissão jurídica, tratando-se antes de uma prática comunitária articulada pela desobediência e pela menoridade. O artigo conclui que é na tensão entre exemplo e exceção que reside a atualidade crítica do experimento franciscano para o pensamento político contemporâneo.

Author Biography

Andityas Soares de Moura Costa Matos, Universidade Federal de Minas Gerais

Philosophy of Law Msc. and Law and Justice Ph.D. at Faculdade de Direito da Universidade Federal de Minas Gerais – UFMG (Federal University of Minas Gerais State, Brazil). Philosophy of Law Professor and related disciplines at Faculdade de Direito da UFMG (Belo Horizonte, Brazil). Philosophy of Law Full Professor at Undergraduate Degree in Law at FEAD (Belo Horizonte, Brazil). Director of the Brazilian Journal of Political Studies. Author of essays on Philosophy of Law, such as Philosophy of law and justice in the work of Hans Kelsen (Filosofia do direito e justiça na obra de Hans Kelsen, Belo Horizonte, Del Rey, 2006) and The idea of justice in the imperial stoicism: universalism, freedom and equality in the roman Stoa’s speech (O estoicismo imperial como momento da ideia de justiça: universalismo, liberdade e igualdade  no discurso da Stoá em Roma, Rio de Janeiro, Lumen Juris, 2009).

References

AGAMBEN, G. 2018a. Altissima povertà. In: G. Agamben, Homo sacer. Edizione integrale (1995-2015). Macerata, Quodlibet, pp. 883-1003.

_____. 2018b. Il potere sovrano e la nuda vita. In: G. Agamben, Homo sacer. Edizione integrale (1995-2015). Macerata, Quodlibet, pp. 11-168.

_____. 2018c. L’uso dei corpi. In: In: G. Agamben, Homo sacer. Edizione integrale (1995-2015). _____. 2011. Giorgio Agamben en la UNSAM. Youtube, 05 set. Disponível em: <https://www.youtube.com/watch?v=_lc3kcJzYbs&ab_channel=UNSAMdigital>.

Macerata: Quodlibet, pp. 1005-1279, 2018.

BAGNOREGIO, B. da. 2003. Vita di san Francesco d’Assisi: legenda maior. Ed. L. Canonici. Trad. P. Ettorre. Assisi, Porziuncola.

BARBERO, A. 2025. San Francesco. Roma/Bari, Laterza.

BENJAMIN, W. 1991. Zur Kritik der Gewalt. In: W. Benjamin, Gesammelte Schriften. Vol. II.1. Ed. Rolf Tiedemann e Hermann Schweppenhäuser. Frankfurt am Main, Suhrkamp, pp. 179-203.

BÍBLIA sagrada. Trad. João Ferreira Almeida e Jacobus op den Akker. Publicada em dois tomos, pela primeira vez, em 1753 (primeira versão da Bíblia em português). Disponível em https: /www.bibliaonline.com.br/>.

BOBBIO, N. 2004. Thomas Hobbes. Torino, Einaudi.

BRANCA, V. (ed.). 1994. Il cantico di frate sole: studio delle fonti e testo critico. Firenze, Olschki.

CAVALLARI, M. M. (trad.). 2020. Os evangelhos: uma tradução. Cotia, Ateliê.

ESSER, K. 1958. Franziskus von Assisi und die Katharer seiner Zeit. Archivum Franciscanum Historicum, 51:225-264.

FRANCESCO D’ASSISI. 2009. Scritti. A cura di Carlo Paolazzi. Milano, Edizioni San Paolo.

_____. 2004a. Fonti francescane. Scritti e biografie di san Francesco d’Assisi. Cronache e altre testimonianze del primo secolo francescano. Scritti e biografie di santa Chiara d’Assisi. Testi normativi dell’ordine francescano secolare. Ed. Ernesto Caroli. Padova, Editrici Francescane.

_____. 2004b. Opuscula. Ed. C. Leonardi e D. Solvi. Milano, Valla-Mondadori.

_____. 2001. Scritti e biografie. A cura di Carlo Paolazzi. Assisi, Edizioni Porziuncola.

FRUGONI, C. 2011. Vida de um homem: Francisco de Assis. Trad. Federico Carotti. São Paulo, Companhia das Letras.

GOYARD-FABRE, S. 1992. Les fondements de l’ordre juridique. Paris, Presses Universitaires de France.

LE GOFF, J. 2001. São Francisco de Assis. Trad. Marcos de Castro. Rio de Janeiro, Record.

LEGENDA CODICIS MONACENSIS. 1941. A quodam Bavaro O.S.B. compacta. In: ANALECTA FRANCISCANA, v. 10, Sive chronica aliaque varia documenta ad historiam fratrum minorum spectantia. Legendae S. Francisci Assisiensis saeculis XIII et XIV conscriptae ad codicum fidem recensitae a patribus Collegii. Firenze, Ex Typographia Collegii S. Bonaventurae, pp. 694-719.

LONGPRÉ, E. 1964. Fréres mineurs. In: F. Cavallera; J. de Guibert; A. Rayez; M. Viller (eds.). Dictionnaire de spiritualité ascétique et mystique: doctrine et histoire. Tome V. Paris, Beauchesne.

LOURENÇO, F. (trad.). 2016. Novo testamento: os quatro evangelhos. Lisboa, Quetzal.

MATOS, A. S. de M. C. 2009. Estado, direito e justiça na obra de Thomas Hobbes. Argumentum: Revista de Direito, 10:247-267.

MERCURI, C. 2018. Francesco d’Assisi: la storia negata. Roma/Bari, Laterza.

MORELLO, G. 2019. A imagem do pobrezinho de Assis. In: G. Morello; S. Papetti, São Francisco na arte de mestres italianos [catálogo de exposição]. São Paulo, Base 7, pp. 12-27.

SALZANI, C. 2015. From Benjamin’s bloße Leben to Agamben’s nuda vita: a genealogy. In: B. Moran; C. Salzani (eds.). Towards the critique of violence: Walter Benjamin and Giorgio Agamben. London, Bloomsbury, pp. 110-123.

SORRELL, R. D. 1988. St. Francis of Assisi and nature: tradition and innovation in western christian attitudes toward the environment. New York, Oxford University.

Published

2026-06-12